Jeronim De Rada: 200 vjetori i lindjes

Jeronim de Rada (1814-1903), poet,  publicist, folklorist, filolog, themelues i letersise dhe i kultures arbereshe, veprimtar i Rilindjes Kombetare, Mesues i Popullit.Me 1848 nxori te paren gazete shqiptare “L’Albanese d’italia”, ne te cilen shprehu pikepamjet e tij per ngjarjet e kohes.Me 1878 perkrahu Lidhjen Shqiptare te Prizrenit  dhe ngriti zerin kunder  copetimit  te trojeve shqiptare.Botoi revisten “Fjamuri i Arbrit” (1883-1885).Zhvilloi veprimtari te frytshme edhe ne fushen e studimeve gjuhesore, i kushtoi vemendje prejardhjes se Shqiptareve dhe te gjuhes shqipe, duke mbrojtur letersine e tyre. 

De Rada  eshte nga te paret studiues  shqiptare qe  u mor me strukturen gramatikore te shqipes, botoi dy gramatika (1870, 1894). Veprat e tij gjuhesore sjellin edhe  vezhgime e materiale me interes per te folmet arbereshe te Italise.Per disa dhjeteravjecare deri ne fund te jetes dha ndihmesa te vyera dhe punoi me perkushtim per mesimin e shqipes ne Kolegjin arberesh te Shen Adrianit. Poema e tij me e shquar eshte “Kenget e Milosaos”(1836), qe mbahet si vepra e pare e letersise romantike shqiptare me vlera te medha  artistike. Viktor Hygoi e quante poemen e de Rades “veper e perkryer romantike”. 

De Rada eshte njohur e vleresuar edhe nga rrethet letrare europiane, sidomos ne France, nga autore te medhenj si V.Hygo, A.Lamartin, A.Dumas (ati), F.Mistrali  etj.

Gjuha shqipe si simbol përbashkues dhe tregues i njësisë etnike dhe kombëtare të shqiptarëve (nga Gjovalin Shkurtaj)

(Diskutim  për Forumin e 6-të Publik të Akademisë Shqiptare të Arteve dhe Shkencave - me temë: “ Kosova-shteti me i ri evropian”, e premte, më 14 shkurt 2014)

Të nderuar organizatorë të Forumit të 6-të Publik me temë: “ Kosova-shteti më i ri evropian”,

Të nderuar akademikë, kumtues dhe pjesëmarrës në këtë tubim me rëndësi shkencore e kombëtare,

Së pari, shpreh falënderimin tim për ftesën dhe përgëzimet e mia të çiltra për idenë e mbarë dhe frymëgjatë të kësaj veprimtarie shkencore, e cila i kushtohet një teme kaq të prekshme për sot e për më tej: Kosova-shteti më i ri evropian.

Së dyti, dëshiroj të shpreh  fjalë miradie për referatet dhe kumtesat që u mbajtën sot, të cilat i konsideroj ndihmesa të vyera e me theksin e nevojshëm kombëtar shqiptar, duke nisur me të nderuarin Jakup Krasniqi, Kryetar i Kuvendit të Kosovës, si dhe  të akademikëve të tjerë, historianë dhe figura të njohura të botës shkencore e politike shqiptare.

Po lejohem, me këtë rast, të shpreh edhe unë ndonjë mendim, që shkon në të njëjtën vijë me tehun atdhetar dhe kombëtar shqiptar të kumtesave të mbajtura, por duke trajtuar disa vlera e vlerësime për gjuhën shqipe, si simbol përbashkues i njësisë etnike dhe kombëtare të shqiptarëve.

Jam i bindur se të gjithë sa jemi e kemi ndier dhe e përjetojmë, jo pa shqetësim, rënien e kujdesit ndaj gjuhës shqipe dhe plojën e prurjeve të pamira e të pafalshme të fjalëve të papërshtatshme, jo vetëm të huaja, kur janë edhe të panevojshme, por sidomos të një fryme të pakrehur, shpesh edhe dukshëm të pagdhendur e të pahijshme, që nuk po na ndahet as në të shkruar, as në të folur.

Ka ardhur koha të tregojmë më shumë kujdes për gjuhën shqipe  si tipar themelor i njësisë dhe i njësimit  kulturor e kombëtar, për gjuhën zyrtare të shtetit e të shkollës, natyrisht edhe të të gjitha institucioneve që varen ose lejohen nga shteti. Të folurit dhe, sidomos, të shkruarit në gjuhën letrare kombëtare është sot shenjë e tregues kulture. Gjuha letrare është një synim i përhershëm i njeriut tonë, sidomos i të rinjve të shkolluar e të profilizuar thellë e ethshëm në shkencën, artin e dijet bashkëkohore, prandaj edhe përbën një dukuri reale e që nuk është as thjesht punë gjuhësie, as thjesht objekt kundrimi vetëm për gjuhëtarët.

Mbi të gjitha, kudo e kurdoherë, ka qenë dhe mbetet me vlerë kujdesi dhe kërkesa e rreptë e shtetit për zbatimin gjuhës zyrtare. Dhe kjo, sikundër e dimë të gjithë, nuk është një punë që për herë të parë sot,por qysh në hapat e parë të shtetit shqiptar. Po përmend  edhe një herë se, këtu e 101 vjet më parë, në mbështetje të vlerësimit për pranimin e gjuhës shqipe si gjuhë të shtetit shqiptar nga qeveria e Ismail Qemalit jepet pohimi dorëmbarë i këtij shtetari e diplomati të urtë:

 “Pas dëshirës dhe n’emën të Zotënies  së tij, Kryetarit të qeverriës, botojmë këtë lajmim: Duhet të gjithë t’a dijnë mirë se, ç’ në ditën fatbardhë që kur Shqipëria dolli më vehte, gjuha shqipe u ba gjuha zyrtare e vendit.Tani, në ç’do degë t’administratës, n’a  lipsen nëpunës të cilët t’a njohin mirë, me shkrim e këndim, gjuhën amtare…Edhe nëpunësit që ndodhen në shërbim do të japin provim në gjuhën shqipe: ata që do të tregohen të zotët, do të konfirmohen në punën që kanë; ata që nuk do të dinë mirë gjuhën shqipe, do të munt të kërkojnë kohë që t’a mësojnë në qoftë se  kanë dëshirë të mbeten në shërbim.”[1] Pikërisht atë ide dorëmbarë e frymëgjatë  të Ismail Qemalit kam pasur parasysh në reagimet e mia të kohëve të fundit të shprehura edhe në artikullin tim ”Shqetësime dhe propozime për kulturën e gjuhës së shtetit”[2].

Mendova t’i ritheksoj këto vlerësime për gjuhën shqipe në administratën publike dhe, enkas, për kujdesin që duhet të tregojë ndaj saj shteti (në rastin tonë: shtetet) dhe institucionet në krejt hapësirat shqiptare ballkanike, pikërisht pse po flitet për shtetin Kosovës, i cili, ndërkaq, ndonëse është ”shteti më i ri i  Evropës”,  për fatin e bardhë të atij shteti dhe të popullit shqiptar të Kosovës, qysh nga viti 1968 me Konsultën e Prishtinës, pastaj me pjesëmarrjen e gjerë e të shënueshme të përfaqësuesve të intelektualëve të  Kosovës në Kongresin e Drejtshkrmit të Gjuhës Shqipe dhe në të gjitha konferencat shkencore madhore në përkujtim të atyre dy ngjarjeve të rëndësishme shkencore e kombëtare, zbatimi i shqipes së njësuar në të gjithë praktikën shkrimore e botuese  edhe në Kosovën e kohës e të kushteve të atëhershme, ka qenë si të thuash “autostrada” e përbashkësisë shprehëse të dyja pjesëve të kombit shqiptar dhe, sot, duke përfituar nga volia që më dhatë duke më ftuar  e duke më bërë pjesë  të këtij tubimi shkencor, duke qenë se ndodhem midis historianësh dhe personalitetesh me rëndësi historike, po lejohem të përmend me gjithë poninë dhe nderimin që i takon togfjalëshin  gordian “Një komb-një gjuhë letrare”, të formuluar nga akademiku kosovar, i ndjeri dhe i shquari, Ali Hadri, në artikullin e tij programatik të prillit 1968. Ai artikull dhe sidomos ajo ide e madhe e përbashkimit shpirtëror, kulturor e gjuhësor të shqiptarëve ka qenë dorëmbarë e frymëgjatë, prandaj edhe në mjediset e botimet shkencore të gjuhëtarëve është pohuar se “pa Konsultën e Prishtinës nuk do ta kishim pasur Kongresin e Drejtshkrimit”.

Rasti sotëm e lyp që të pohojmë e ta  lëvdojmë lart pikërisht  rolin e madh dhe ndihmesën themelore që kanë dhënë forcat intelektuale të Kosovës, gjuhëtarët, gazetarët, shkrimtarët, arsimtarët  dhe veprimtarët kulturorë për zbatimin në ballë të gjerë e pa asnjë mëdyshje të  drejtshkrimit të njësuar dhe të përudhjes së shqipes letrare të përbashkët e të standardizuar njësoj si në Shqipëri, po me atë moto kombëtare që kishte nisur qysh në Konsultën e Prishtinës.

Kemi vënë re me kënaqësi se, edhe Qeveria e re e Kosovës, në të gjitha botimet dhe në krejt praktikën shkrimore zyrtare u është përmbajtur me mjaft kujdes normave të shqipes së përbashkët dhe mund të thuhet se,për sa i përket shqipes standarde, të dyja anët ecin krahas e paralelisht, duke shënuar ngjashëm edhe mbërritje të lakmueshme, po edhe ndonjë të metë të rritjes e që shpresojmë e besojmë të jenë, si këndej ashtu edhe andej,  në të anët kalimtare  e të kapërxyeshme.   

Shqipja dëmtohet nga mungesa e kujdesit prej atyre që shkruajnë e botojnë, nga programet shkollore të pamira e ku, për fat të keq, gjuha shqipe ka pësuar dëmtim të madh nga heqja e pamotivuar e të nxënit të saj si lëndë më vete në shkollat e mesme. Ka pasur një rendje të natyrshme pas gjuhëve të huaja. Kjo është punë shumë e mirë. Hyrja në Evropë nuk bëhet pa njohur gjuhët e mëdha të komunikimit, sidomos anglishten, frëngjishten etj. Mirëpo, të mësosh dhe të vlerësosh gjuhët e huaja, nuk do të thotë aspak të  mos vlerësosh (e aq më pak të nënvlerësosh) gjuhën tënde?! Tashti kemi shumë njerëz që i dinë mirë, (ndoshta edhe sa s’ka ku të vejë më mirë), gjuhët e huaja. Kjo duhet  vetëm të na gëzojë. Por, kemi pak, shumë shumë pak njerëz që e dinë mirë gjuhën shqipe, që mund ta shkruajnë e ta flasin bukur e pa gabime. Shikoni si  flasin e shkruajnë sot pushtetarët, zyrtarët dhe gazetarët tanë! Plot fjalë të huaja të panevojshme, plot shtampa gjuhësh të huaja, të pamira e kundër natyrës së shqipes, me dukuri që tregojnë mosnjohje të plotë jo vetëm të gjuhës  së njësuar (standarde), po edhe me elemente të çoroditjes së sintaksës. Pra, nuk dimë të flasim e të shkruajmë shqipen, gjuhën tonë amtare, ndërsa  mëtojmë (dhe arrijmë  përherë e më shumë) të flasim  dhe të shkruajmë jo pak gjuhë të tjera.

Dhe, krejt në mbyllje, po theksoj se gjuha shqipe është tipar themelor i kombit shqiptar, prandaj atë duhet ta ruajmë dhe ta mbrojmë, ta shkruajmë e ta flasim sa më thjeshtë e sa më bukur. Natyrisht edhe ta pasurojmë e ta vlerësojmë ashtu si të gjitha kombet e qytetëruara.

Pohova  dhe ritheksoj se jam mbrojtës i shqipes së njësuar e të përbashkët, sepse e konsideroj si  mbërritje  me vlerë të shënueshme kombëtare dhe historike të  kombit shqiptar, por, ndërkaq, kam qenë e jam  i bindur se gjuha shqipe, si çdo gjuhë tjetër e kombeve të qytetëruara, shkon duke bërë edhe zhvillimet e veta, ndien dhe pasqyron edhe trysnitë e zhvillimeve të gjithanshme  gjeoplolitike dhe ekonomiko-shoqërore e sidomos arsimore e kulturore të shoqërisë shqiptare. Kam qenë e mbetem  ithtar i thënies urtake të At Justin Rrotës se “gjuha shkon tue bamë ato ndryshimet e veta” si dhe i konceptit të shëndoshë të atij studiuesi se njeriu sipas rasteve e rrethanave “mundet me e dredhe g-juhën” duke iu përshtatur  rrethanave dhe mjediseve të caktuara. Pra, të njëjtit njerëz, edhe sot e gjithë ditën, sipas nevojës e rrethanave të shprehjes, mund të shkruajnë e të flasin në shqipen standarde, të cilën e nxënë në shkollë, po edhe në të folmen a dialektin e vendlindjes përkatëse. Midis shqipes së shkruar e të njësuar (që po quhet “standard”) vepron parimi i enëve komunikuese: dialektet marrin nga shqipja standarde terma, fjalë e mënyra të thëni dhe kështu zhvillohen e përparojnë; edhe gjuha standarde përthith e pranon vazhdimisht edhe prurje nga krahinat e dialektet dhe, ndonëse në fillim ato sjellin një farë turbullimi, me kohë tretën e bëhen pronë e shqipes standarde,por edhe mund të mbetën jashtë saj.Prurjet nga krahinat nuk e prishin gjuhën, ato vetëm e begatojnë dhe e përtërijnë forcën shprehëse e kumtuese të shqipes.Sigurisht, edhe ajo që vjen prej dialekteve, kur pranohet në standard duhet t’u përshtatet rregullave të drejtshkrimit të njësuar.

Mendoj se folësit më të mirë të radiove e të televizioneve shqiptare, si në Tiranë ashtu edhe në Prishtinë e kudo që emteohet në gjuhën shqipe, janë jo vetëm gazetarë, por edhe mësues  të shqipes. Dikur thuhej me të drejtë shprehja latine “Verba volant, scripta manent” (Fjalët fluturojnë, e shkruara mbetet). Kjo thënie urtake mbetet me vlerë edhe për kohën tonë, porse qëkur kanë ardhur në “pushtet” mediat pamore-dëgjimore (radioja dhe televizioni, magnetofoni, videokaseta, disqet e incizuara etj.) as fjala e folur “nuk fluturon”, por mbetet e fiksohet njësoj, madje edhe më shpejt sesa fjala e shkruar. Sot, bariu i Korabit dhe bujku i Konispolit, marrin në kohë reale dhe me të njëjtën formë gjuhësore të njëjtin informacion si Presidenti i Republikës së Shqipërisë në Tiranë, si presidentja e Kosovës në Prishtinë, si të gjithë shqiptarët kudo që ndodhen në mbarë hapësirat që përçohen nga valët e drejtpërdrejta ose satelitore të radiove e të televizioneve shqiptare. Po japim vetëm një shembull domethënës: një  i huaj nga Suedia, Ul Mar Kuik, i mirënjohur si përkthyes nga shqipja në suedisht, autor  i shumë artikujve për Shqipërinë e shqiptarët dhe i një Antologjie të letërsisë shqiptare për mjedisin suedez, e ka mësuar shqipen shumë vjet më parë duke dëgjuar Radio-Kukësin. (Ashtu siç e kanë mësuar italishten shumë shqiptarë, duke dëgjuar programet e RAI-t). Këtë fakt kemi pasur parasysh kur kemi pohuar  se folësit më të mirë të radios e të televizioneve shqiptare kanë qenë e mbeten jo vetëm gazetarë, por edhe mësues  të shqipes, modeldhënës të shqiptimit, intonacionit, diksionit dhe përgjithësisht të të folurit bukur të shqipes.

Tiranë, 14 shkurt 2014

---

[1]  ”Lajmim”, botuar  në gazetën “Përlindja e Shqipëniës”, Viti I, nr.6,17/30 gusht 1913.

[2] Gazeta “Sot”, 20 nëntor, 2013, f.17.

Jani Thomai: Këshilli Ndërakademik i Gjuhës do diskutojë ë-në e patheksuar

Këshilli Ndërakademik i Gjuhës Shqipe mblidhet të martën në Tiranë për të diskutuar disa prej problematikave të shqipes së sotme. Profesor Jani Thomai, bashkëkryetar i këtij organi për Shqipërinë, sqaron në një intervistë për “Gazeta Shqiptare” tematikat kryesore të mbledhjes. Ndërsa thekson se nuk ka asgjë për t’u shqetësuar, pasi nuk lëvizin themelet e shqipes, bën me dije se do të preken katër çështje: ajo e drejtshkrimit të zanores ë të patheksuar; e drejtshkrimit të disa fjalëve me l ose me ll; e drejtshkrimit të disa fjalëve që kanë dyshkronjësha dhe e disa fjalëve me togje zanoresh, ua, ue, oo si zooteknik, etj.

http://www.balkanweb.com/gazetav5/artikull.php?id=131324

Gazeta Shqiptare Online

www.balkanweb.com

The official website of Gazeta Shqiptare - An albanian daily newspaper

Like ·  · Unfollow Post · Share · April 16 at 7:19am

Primo Shllaku: Standardi dështoi, gegnishten e flasin 70% e shqiptarëve - (Balkanweb)

http://www.balkanweb.com/kryesore/1/primo-shllaku-standardi-deshtoi-gegnishten-e-flasin-70-e-shqiptareve-128208.html

Balkanweb.com - Primo Shllaku: Standardi dështoi, gegnishten e flasin 70% e shqiptarëve - Kulturë

www.balkanweb.com

TIRANE- Respektimi i autoritetit nuk do të thotë rreshtje e kërkimit të së vërtetës. Ia vuna si titull ktij shkrimi ketë shprehje lapidare të Cvetan Todorovit jo për ta zanë ngusht Shpëtim Çuçkën por për të pohue në të gjitha drejtimet se në shoqninë shqiptare nuk u ka cofë ora të gjithëve gjatë epi...

Like ·  · Unfollow Post · Share · April 14 at 12:49am

Seit Mansaku: Standardi i ’72-it s’ka dështuar, s’bëhet fjalë për standard të ri

http://www.mapo.al/2013/04/16/seit-mansaku-standardi-i-72-it-ska-deshtuar-sbehet-fjale-per-standard-te-ri/

Seit Mansaku: Standardi i ’72-it s’ka dështuar, s’bëhet fjalë për standard të ri

www.mapo.al

Sot në orën 10.00 në Akademinë e Shkencave do të mbahet takimi i Këshillit Ndërakademik të Gjuhës Shqipe, ku do të diskutohet dhe merren vendimet për ndryshimin e disa rregullave drejtshkrimore Për herë të fundit Këshilli Ndërakade ...

Like ·  · Unfollow Post · Share · April 16 at 7:15am

Mendime mbi trajtimin e nji gjuhe letrare shqipe* – Mustafa Merlika Kruja

http://www.fjalareview.com/2012/12/mendime-mbi-trajtimin-e-nji-gjuhe-letrare-shqipe-mustafa-merlika-kruja/

Mendime mbi trajtimin e nji gjuhe letrare shqipe* – Mustafa Merlika Kruja | Fjala Review | Fjala Rev

www.fjalareview.com

Përpiluesat e programës së çfaqjeve qi po bâhen me rasën e mbledhjes në kryeqytetin t’onë të Kuvêndit të parë albanologjik italo-shqiptar, më kishin pamë edhe mue të denjë me mbajtun nji konferencë me nji themë të përshtatun.

Like ·  ·  · Share · Saturday at 10:08pm

Një teater ne gjuhën Arbëreshe - për ata që duan të shijojnë gjuhën e të parëve tanë...

http://www.facebook.com/photo.php?v=4722799002394&comment_id=4726774&ref=notif&notif_t=video_comment_tagged

TEATER NE ARBERISHT

Me krijoi nje emocion, te rralle per nga intensiteti, aktrimi amator i grave te Frascineto-s ne Cosenza te Italise; te degjosh shqipen e vjeter, shqipen e Kastriotit dhe zoterve te hershem te Arberise... "Zot, si eshte e mundur"? mendova. "Si kane mundur te ruajne gjuhen, kur ne, emigracioni i ri, ne rreth 20 vite kemi humbur aq shume fjalor;... per te mos folur per Shqiperine, ku me dashje po e shkaterrojne ate duke e barbarizuar me terma te pa fund huazuar nga anglishtja e italishtja, jo per te mbushur nje mungese, po per te zevendesuar (rrjedhimisht per ti lene ne harrese) fjale te mirefillta te shqipes.
Ne fund, dua te falenderoj Lucia Martino, organizatoren e mrekullueshme si te teatrit, ashtu edhe te nismes per te filmuar; ne menyre te vecante, time shoqe, Greta Aliaj, pa te cilen e pa idete, shtysen e kembenguljen e se ciles, e kam te veshtire te hedh qofte edhe nje hap.

Length: ‎8:24

Globalizimi, Gjuha shqipe rrezikon të ndahet

Kliko ketu per te lexuar me shume ne MAPO.AL

SHKRUAN: Aida Tuci, Jonida Tashi 17-12-2010 11:50

Fati i Gjuhës shqipe duket se ndodhet në udhëkryq dhe frika që Eqerem Çabej ka pasur që para 40 vjetësh se mos krijoheshin dy gjuhë, njëra e folur dhe tjera e shkruar, tashmë është një rrezik real. Të vënë në alarm nga ky rrezik, gjuhëtarët dhe studiuesit më të njohur në vend propozojnë disa zgjidhje për ta nxjerrë gjuhën nga ky rrezik, për të mos e lënë të “vdesë”, siç ndodhi me Latinishten. Ndonëse të gjithë e njohin dhe e flasin mjeshtërisht shqipen, deri tani, për fat të keq, gjuhëtarët e vendit tonë nuk e kanë gjetur ende një gjuhë të përbashkët për këtë çështje, ndërsa kanë përvijëzuar ndryshimet që ata propozojnë të bëhen në standardin e Gjuhës Shqipe. Debati publik për këtë çështje tashmë ka dytë ditë që ka nisur dhe sot gjuhëtarët e mbledhur në konferencën shkencore “Shqipja në etapën e sotme: Politikat e përmirësimit dhe të pasurimit të standardit”, që organizohet nga Qendra e Studimeve Albanologjike dhe Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë, do të dalin me një rezolutë për ndryshimet që propozojnë. Më pas do të jetë Këshilli Ndërakademik në Akademinë e Shkencave, institucioni që do të shqyrtojë dhe marrë vendim për ndryshimet. Dje, në ditën e dytë të konferencës, pjesëmarrësit kanë shprehur përkrahjen e tyre për propozimet e bëra nga dy emra të njohur në fushën e Gjuhës dhe Letërsisë, Kolec Topalli dhe Mehmet Elezi, të cilët ndër të tjera kërkojnë hapjen e standardit të Gjuhës shqipe drejt leksikut të gegërishtes, duke marrë prej saj fjalët më të qenësishme dhe me vlera. Por, disa nga ndryshimet e tjera që kanë dalë nga konferenca janë edhe: përfshirja e paskajores në shqipen standarde; heqja e “ë” mbështetëse në fjalët kur para saj gjendet një bashkëtingëllore, si fjala lajmëtar; heqja e disa foljeve të habitores, si rënë etj.; përcaktimi i mënyrës së shkruatjes së emrave të huaj; përdorimi i shkronjës së madhe për disa poste partiake, si Sekretari i Partisë. Në fakt, janë të shumta ndryshimet drejtshkrimore që propozojnë akademikët dhe gjuhëtarët, ndaj për këtë arsye ata kanë kërkuar edhe ndërhyrjen e botës akademike për këtë çështje, pasi janë fakultetet dhe shkollat, institucionet që do të duhet të mësojnë të rinjtë me standardet e reja të shqipes. Për këtë arsye, duhet të mbahet parasysh fakti se ndryshimet duhet të jenë të tilla që të kupton dhe përvetësohen jo nga akademikët, por nga nxënësit dhe studentët.

Prof. dr. Seit Mansaku (Qendra e Studimeve Albanologjike): Një pjesë të mirë të problemeve që u diskutuan këtu i kemi diskutuar dhe në Këshillin Ndërakademik, por s’kemi dhënë zgjidhje. Jam shumë dakord me të për çështjen e shkronjës së madhe, për emrat e huaj dhe për shumicën e rasteve të “ë” pastheksore. Kjo paraqitje me të vërtetë bind se në rregullat e drejtshkrimit ka inkoherencë, në parimin fonetik e morfologjik.

Prof. dr. Mehmet Çeliku (Universiteti i Tiranës): Problem është shkrimi i “ë” së patheksuar, ka mospërputhje mes shqiptimit dhe shkrimit të saj. Po të vendosim një rregull tjetër, do të ndodhë e njëjta gjë, do të ketë përjashtime të tjera, sepse kjo është gjendja e gjuhës. Prandaj dhe M. Domi thoshte le ta lëmë të sheshohen këto dukuri. Për këto duhen dhe analiza fonetike.

Ardian Vehbiu: Në drejtshkrim jemi të gjithë dakord që të thjeshtohet, ndërsa në leksik mendojmë se thjeshtimi e varfërimi do të dëmtonin gjuhën, ndonëse dhe këtu ka vend për dallime. P. Sh. në leksik, sinonimia leksikografike, kur mbledhim fjalë nga krahina të ndryshme për të njëjtën gjë që i fusim në fjalorë. Në këtë rast “pasurimi” e ndërlikon gjuhën. Ndërkohë që në terminologji, thjeshtimi nuk është diçka e keqe. Cila është zgjidhja për kapërcimin e tyre? Zgjidhja e parë është ajo e kriterit funksional. Pra, të zgjidhet ajo që e ndihmon gjuhën të sillet më mirë.

Akademik Rexhep Ismajli (Akademia e Shkencave dhe Arteve Kosovë): Janë të drejta këto, por ne jemi këtu para standardit dhe kemi detyra që ta bëjmë standardin të përshtatshëm, me sa më pak pengesa për nxënien e tij dhe arritjen e përmbushjes së funksioneve. Ne na takon të bëjmë fjalorin e tipit thesaurus, që nuk e kemi tashmë, i cili shmang konfuzionet e krijuara për fjalë të ndryshme.

Akademik Bahri Beci (Akademia e Shkencave të Shqipërisë): Kjo seancë më krijoi përshtypjen se po u afrohemi problemeve disi më konkretisht. Unë ndjeva dy qëndrime në këtë konferencë, nga një anë dëshira dhe përpjekja për të argumentuar se s’duhen bërë ndryshime, dhe nga ana tjetër nga një diskutim m’u krijua ideja se duhet të presim se kjo është diçka e vështirë. Po, ka vështirësi, por s’duhet të tërhiqemi. Duhet të depërtojmë, ta kapërcejmë këtë fazë. Si do të veprojmë me këtë drejtshkrim? Parimi themelor i tij është parimi fonetik. Por një kolegu ynë në Prishtinë ka deklaruar se parimi fonetik dhe morfologjik po barazohen në shqipe. Cilin parim do të ndjekim? A mos po shkojmë drejt krijimit të dy gjuhëve? Zgjidhjet duhet të jenë vetëm në sistem. Duhet bërë planifikim i punës, por kjo gjë do mbështetje. Ministria e Arsimit duhet të investojë në këto punë. Pra, duhet të jemi të kujdesshëm, por jo të kemi frikë për ndryshime.

Prof. Dr. Ardian Marashi (Qendra e Studimeve Albanologjike: Në këtë takim kërkohet që të bihet dakord dhe për studimet që nevojiten dhe specifikat që na duhen për të shkuar te rezultati, por në mënyrë të bashkërenduar. Në kuptimin parimor, lidhur me inkonsekuencat brenda normës së standardit, nëse i hyjmë inventarit, gjithmonë do të gjendet diçka. Problemi shihet te shpejtësia me të cilën është bërë norma. Ne e kemi normën gati e kërkojmë kohë për të bërë ndërhyrje. Pra, në momentin e formimit të shqipes është vepruar me shumë shpejtësi.

Prof. dr. Bardhyl Demiraj: Në ditën e parë u diskutua për mundësinë e zbatimit sa më konsekuent të drejtshkrimit. Sot del në pah nevoja për përmirësimin e këtyre rregullave. Mendoj se përmirësimi i rregullave nuk ka të bëjë me ndërlikimin e gjuhës sesa me thjeshtimin e këtyre rregullave. Në këtë mundësi mendoj se disa nënsisteme të gjuhës është e vështirë të preken, sepse, dhe po u prekën, është vështirë të zbatohen. E tillë është paskajorja “me”. Ajo përdoret, por sa pranohet nga folësit e tjerë që s’e përdorin? Është vështirë të ndërhyhet në anën gramatikore të gjuhës. Ndryshe është puna me leksikun, që duhet të jetë më i hapur. Këtu do parë sistematizimi dhe i rregullave. Disa gjëra duhen rregulluar të para në sistem, siç është problemi i “ë” së patheksuar. Studentët e huaj bëjnë pyetje të cilave nuk mund t’u përgjigjem as unë. Shpesh dhe unë bëj ndonjë gabim. Këto gjëra duhen parë, nga specialistë, në rezolutën që do dalë nga kjo konferencë, që komisioni apo këshilli i ngritur duhet të fillojë tamam nga puna për rimarrjen e ripunimin e rregullave të drejtshkrimit.

Prof. as. dr. Aljula Jubani (Universiteti i Tiranës): Edhe në vijim, besoj se do të ketë një problem dhe në përpilimin e rezolutës, sepse propozimet e ardhura janë thjesht individuale, studime individuale. Duhet bërë një organizim institucional i gjithë institucioneve kërkimore e universitare për të bërë një punë të mirë. Vetëm pas një pune konkrete mund të jemi në gjendje të përcaktojmë çfarë duhet të ndryshojmë.

Mehmet Elezi: Që të mos ketë asnjë keqkuptim, askush s’ka ndërmend për të fituar pozitat e humbura të gegërishtes, por për të fituar pozitat shqipja.

Behar Gjoka: Gjuha shqipe, proces i hapur ndaj të gjitha prurjeve

Kliko ket per te lexuar kte artikull ne SOT

Gazeta SOT

Studiuesi kërkon që gjuhës mos t’i vihen diga penguese në lëvrimin e saj

“Gjuha shqipe gjendet e rrezikuar nga përdorimi vend e pa vend i fjalëve të huaja, si dhe shpesh herë nga përdorimi i gabuar i saj, si ligjërim i shkruar apo i folur”, kështu u shpreh studiuesi Behar Gjoka. I njohur në fushën e studimit letrar, ai tregon se në këtë aspekt jemi më tepër në pasojë, si rezultat i ndërprerjes së kapilarëve të sistemit të gjuhës shqipe, që detyrimisht

herë pas here duhet të përfshijë në përdorim të gjitha prurjet e varianteve dhe dialekteve. Për debatin që ka lindur së fundmi mes gjuhëtarëve shqiptarë sa i takon shqipes standarde, studiuesi Behar Gjoka tregon se kur bëhet një debat secila palë ka të drejtë të shprehë idenë, mendimin dhe arritjen, gjithnjë sipas asaj që ai mendon. “Të debatosh do të thotë të prekësh procesin, e në gjuhe procesi është i hapur, pra ka vend për trajtime dhe shqyrtime, ka vend për të parë hapësirat e munguara, siç është lënia jashtë rrjedhave të verifikimit të dëgjimit të shkruar dhe të folur në të gjithë hapësirat shqipfolëse. Mungesa e pasurisë gjuhësore të variantit të gegnishtes dhe arbërishtes, është një çështje të cilës duhet t'i qasemi, por jo vetëm gjuhëtarët, por edhe studiuesit dhe shkrimtarët”, tregon Behar Gjoka studiues. Ndërkohë që i pyetur mbi refuzimin e pjesëmarrjes së disa albanologëve kosovarë në konferencën e datës 15 dhjetor në Tiranë ai u përgjigj: “Druaj se mosbesimi politik ka zënë vend edhe në hapësirat e tjera të jetës së qenies, në ligjëratat për shkencat apo letërsinë, si dhe një problem që gjithnjë e më shumë, na shpërfaqen njerëz që i dinë të gjitha, dhe i japin drejtim çdo debati, madje duke realizuar një mungesë të debatit shkencor”. Sipas studiuesit Behar Gjoka, gjuha shqipe në fakt përfaqëson një sistem, ku sipas mendimit të tij bën pjesë gjuha e njësuar, por edhe variantet, pra gegnishtaj dhe arbërishtja dhe çdo formë tjetër e ligjërimit të shkruar apo të folur. “Më shumë se sa çështja flamurësh dhe flamurtarësh, kalash dhe kështjellarësh, gjuha shqipe është një proces i hapur ndaj të gjitha prurjeve, sidomos të ligjërimit letrar, pra të atij procesi real të rrugëve të pasurimit të gjuhës. Gjuhës nuk i duhen vënë diga pengues të lëvrimit të saj, sepse ajo shkon drejt një artificializmi të pagjasshëm, së paku po të marrësh në konsideratë mbijetesën e shqipes nëpër kaq shekuj, por edhe nivelin shprehës se ku ka mbërritur”, tregon studiuesi.

-Sipas jush, cilat janë sot problemet e gjuhës shqipe?
Gjuha shqipe gjendet e rrezikuar nga përdorimi vend e pa vend i fjalëve të huaja, si dhe shpesh herë nga përdorimi i gabuar i saj, si ligjërim i shkruar apo i folur. Natyrisht këtu jemi më tepër në pasojë, si rezultat i ndërprerjes së kapilarëve të sistemit të gjuhës shqipe, që detyrimisht herë pas here duhet të përfshijë në përdorim të gjitha prurjet e varianteve dhe dialekteve.

-E ndërkohë, pse kanë lindur kaq shumë debate mes gjuhëtarëve shqiptarë dhe kosovarë, për shqipen standarde?
Kur bëhet një debat secila palë ka të drejtë të shprehë idenë, mendimin dhe arritjen, gjithnjë sipas asaj që ai mendon. Të debatosh do të thotë të prekësh procesin, e në gjuhe procesi është i hapur, pra ka vend për trajtime dhe shqyrtime, ka vend për të parë hapësirat e munguara, siç është lënia jashtë rrjedhave të verifikimit të dëgjimit të shkruar dhe të folur në të gjithë hapësirat shqipfolëse. Mungesa e pasurisë gjuhësore të variantit të gegnishtes dhe arbërishtes, është një çështje të cilës duhet t'i qasemi, por jo vetëm gjuhëtarët, por edhe studiuesit dhe shkrimtarët.

-Çfarë duhet të bëjnë strukturat shtetërore për të mbrojtur gjuhën shqipe?
Strukturat shtetërore duhet që të krijojnë hapësirat e nevojshme, që gjuha shqipe, kjo pasuri që na vjen nga shekujt, të ruhet dhe pasurohet, por në rastin e gjuhës shqipe, çdo ndërhyrje në këtë proces duhet të marrë në konsideratë faktin që gjuha shqipe flitet deh shkruhet edhe jashtë kufijve shtetërorë, pra së pari duhet hartuar një strategji kombëtare, e pastaj në zbërthim të asaj edhe shteti, i këndej kufirit mundet që marrë për sipër diçka.

-Si e komentoni refuzimin që disa albanologë kosovarë i kanë bërë konferencës shkencore të 15 dhjetorit, që do të zhvillohet në Tiranë?
Në fakt një pjesë e tyre jo vetëm e refuzuan, por bën gjithçka që ta denigronin dhe pa u zhvilluar ende. Druaj se mosbesimi politik ka zënë vend edhe në hapësirat e tjera të jetës së qenies, në ligjëratat për shkencat apo letërsinë, si dhe një problem që gjithnjë e më shumë, na shpërfaqen njerëz që i dinë të gjitha, dhe i japin drejtim çdo debati, madje duke realizuar një mungesë të debatit shkencor.

-Sipas jush, duhet ruajtur shqipja standarde apo duhet të përshtatet me zhvillimin e kohës?
Gjuha shqipe, në fakt përfaqëson një sistem, ku sipas mendimit tim bën pjesë gjuha e njësuar, por edhe variantet, pra gegnishtaj dhe arbërishtja dhe çdo formë tjetër e ligjërimit të shkruar apo të folur, pra më shumë se sa çështja flamurësh dhe flamurtarësh, kalash dhe kështjellarësh, gjuha shqipe është një proces i hapur ndaj të gjitha prurjeve, sidomos të ligjërimit letrar, pra të atij procesi real të rrugëve të pasurimit të gjuhës. Gjuhës nuk i duhen vënë diga pengues të lëvrimit të saj, sepse ajo shkon drejt një artificializmi të pagjasshëm, së paku po të marrësh në konsideratë mbijetesën e shqipes nëpër kaq shekuj, por edhe nivelin shprehës se ku ka mbërritur.

Reagime: Gjuhëtarët shqiptarë mbi debatin

Ali Aliu: Shqipja standarde nuk duhet prekur

“Debatet për mua shpeshherë përplasen më shumë për ambicie dhe për ide të ndryshme të gjuhëtarëve, por unë e theksoj që standardi nuk duhet prekur”, u shpreh studiuesi dhe akademiku Ali Aliu. Akademiku dhe studiuesi tregon se nuk duhet të ngrihen në debate, pasi tashmë është një problem i zgjidhur prej kohësh. “Ne kemi gjuhën standarde dhe nuk duhet prekur, që duhet të ushqehet dhe të plotësohet dhe pasurohet, si çdo gjuhë në të gjitha gjuhët e zhvilluara fjalorët ribotohen çdo 2-3 vjet dhe plotësohen me fjalë të reja, por që standardi mbetet i tillë”, pohon akademiku Ali Aliu. Më tej i pyetur mbi ata albanologë kosovarë që nuk pranojnë të marrin pjesë në konferencën e albanologjisë që pritet të zhvillohet në Tiranë me 15 dhjetor akademiku u përgjigj se: “Janë probleme të gjuhëtarëve dhe nuk duhet ngritur në nivel konfliktesh, pasi nuk ka asnjë arsye”.

Emil Lafe: Shqipja standarde nuk duhet parë si krijesë të ideologjisë komuniste
“Unë e shoh të drejtë qëndrimin e gjuhëtarëve të Institutit Albanologjik në Prishtinë lidhur me konferencën e 15 dhjetorit në Tiranë”, u shpreh akademiku prof. Emil Lafe. Në debatin që po trajtohet në gazetën “SOT”gjuhëtarë dhe studiues të ndryshëm flasin mbi problemin që po has sot shqipja standarde, por ndërkohë që ka dhe një përplasje mes albanologëve kosovarë dhe atyre të Tiranës. Për të gjitha këto akademiku prof. Emil Lafe shprehet se debatet janë gjithnjë gjë e mirë, kur zhvillohen me kritere shkencore akademike për të ndriçuar më mirë një çështje, për të gjetur një zgjidhje, ndërsa shton se për fat të keq, në rastin e debatit për gjuhën disa janë të prirë ta trajtojnë çështjen si pjesë e luftës për çrrënjosjen e komunizmit, pasi e shohin shqipen standarde si krijesë të ideologjisë komuniste.

Rami Memushaj: Ndërhyrja në gjuhë është tagër i gjuhësorë dhe jo i amatorëve
Profesori i Departamentit të Gjuhës Shqipe në Universitetin e Tiranës tregon se nuk ka modifikime të standardit. “Ndërhyrja në gjuhë është tagër i planifikuesve gjuhësorë dhe jo i amatorëve. Po të shprehemi në mënyrë të figurshme, ata e dinë se “ku pikon çatia”, kështu u shpreh prof. dr. Rami Memushaj profesor në Departamentin e Gjuhës Shqipe pranë Universitetit të Tiranës. Ai flet mbi problemet që kanë lindur për shqipen standarde, duke theksuar se planifikues gjuhësorë janë ata studiues që pjesë të veprimtarisë së tyre kërkimore kanë pasur edhe problemet e normave të gjuhës standarde. Më tej prof.dr. Rami Memushaj tregon se vend për amatorë në këtë punë nuk ka. “Sa u përket termave “ndërhyrje” e “modifikim”, do thënë se janë të papërshtatshëm. Mund të flitet për përmirësim e përsosje të normave të gjuhës standarde, po jo për modifikime. Në gjuhë duhet vepruar me kujdes të madh dhe jo të lëvizim si një “ka në një shitore porcelanesh”, thekson ndër të tjera gjuhëtari Memushaj. Ai tregon se ndryshimet në fushën e fonetikës, morfologjisë e sintaksës vijnë natyrshëm si rrjedhim i studimit të këtyre sistemeve.

Qemal Murati: Kontestimi i vazhdueshëm i standardit sentiment arkaik retrograd
Këshilltari shkencor në Institutin Albanologjik të Prishtinës në Sektorin e Kulturës së Gjuhës Qema Murati reagon për debatin e fundit mbi shqipen standarde. Sipas Muratit studiuesit kosovarë kanë refuzuar pjesëmarrjen në konferencën shqipja në etapën e sotme politika e pasurimit dhe e përmirësimit të standardit, sepse dyshojnë në qëllimet e kësaj konference organizuar nga Qendra e Studimeve Albanologjike në Tiranë. Prof.dr. Qemal Murati tregon se për çështjen e shqipes standarde, nuk ka debate e kundërshti mes gjuhëtarëve të Tiranës dhe atyre të Prishtinës, nuk ka taborë linguistikë kundërshtarë në vijën Tiranë-Prishtinë, por ka debate mes gjuhëtarëve dhe disa të vetëquajturve gjuhëtarë, të cilët kanë dëshirë të hiqen si gjuhëtarë, por që në fakt janë shumë larg në punët e gjuhës e të filologjisë dhe punojnë pa grant për gjuhën shqipe.

Në c'nivel është gjuha shqipe sot?

nga Prof. Gjovalin Shkurtaj

Gjuha shqipe pasqyron zhvillimin historik të derisotëm të shoqërisë shqiptare dhe, natyrisht, më së pari vjen pohimi se ka pasur përparim dhe ecuri të atilla që na gëzojnë. Sot shqiptarët kanë gjuhën e vet të njëjtë e të përbashkët të mbarë kombit, gjuhën letrare të njësuar ose standarde.Shqipja është gjuhë e shtetit, e institucioneve shtetërore dhe e mjeteve të komunikimit masiv në Republikën e Shqipërisë dhe në hapësirat e tjera etnike e kombëtare shqiptare.Gjuha shqipe përdoret në ballë të gjerë edhe në Republikën e Kosovës dhe atje, gjithashtu, ka institucione shkencore dhe universitete që tregojnë kujdes të mirë për gjuhën njohjen dhe zbatimin e standardit gjuhësor.

Megjithatë, nuk mund ta fshehim se ka rënë disiplina gjuhësore e shtetit dhe kjo duket edhe në praktikën shkrimore e botuese.Ka shumë fjalë të huaja të panevojshme, ka gabime të shumta drejtshkrimore të pafalshme në shtyp, në botime dhe deri në librat e shkollave. Edhe gjuha e botimeve dhe e ligjeratave universitare ka pasur rënie të palejueshme të kujdesit për normën standarde. Ka gabime të panumërta e të pafalshme deri në burokracinë universitare: në regjistrat, amzat, diplomat, dëshmitë etj. dhe deri në dokumenetet zyrtare të dhënies së gradave e titujve më të lartë. P.sh, prof. dhe dr., shumëkush i shkruan me të madhe, ndërsa ato, kur nuk janë në fillim të rreshtit, duhet të shkruhen me shkronjë të vogël. Rrugët e sheshet janë me mbishkrime të shkruara keq e me gabime trashanike. Ka pasur edhe rënie të nivelit të kulturës së gjuhës në tubimet e kuvendet publike. Gojështhurja ka marrë përmasa të palejueshme.Po të ishte gjallë i ndjeri atë Anton Harapi, me siguri, do të thoshte “na mbuloi hordhëku”; por, më tepër do të brengosej sovrani i letrave shqipe, Faik bej Konica, i cili, qysh në kohën e vet, fshikullonte “analfabetët me diplomë”.

Gjuha shqipe është palca e kombit shqiptar. Kush ruan gjuhën e vet u bën nder atdheut dhe breznive të njerëzve të ditur, që kemi për detyrë t’i formojmë në universitetet tona. I vetmi standard, të cilin na e ka njohur dhe na e vlerëson gjithë Evropa e bota është gjuha shqipe e njësuar, shqipja standarde sikundër po e themi kohëve të fundit apo, edhe më mirë, siç e thoshin Rilindasit: gjuha shqipe e përbashkme.

Kush ruan gjuhën e vet, ruan çelësin e daljes në hapësirat e pafundme të dijes. Së mbrami, sikundër e thonë arbëreshët e Italisë: “Të gjithë lumenjtë rrjedhshin, por përroi ynë mos shteroftë!”.

2. Sa e dëmtojnë zhargonet e përdorura nga të rinjtë vend e pavend atë?

Universitetet, qysh kur janë krijuar e deri në ditët tona, kurdoherë kanë qenë të hapura edhe për prurjet ditunore nga bota, për hir të të cilave, sigurisht, gjithmonë kanë ardhur e do të vijojnë të vijnë edhe fjalë, terma e mënyra të thëni tipike për botën universitare, për leksematikën e profesoratit dhe madje, deri për “zhargonin” e profesoratit dhe të studentëve.Pra,zhargonet janë pjesë e ligjërimit të përditshëm, jozyrtar, kryesisht në mjedise e rrethe miqësore tëngushta.Ato kalojnë me zhvillimin e pjekurinë e të rinjve, ashtu si sëmundjet e moshës së re, si fruthi a kolla e mirë.

Nuk shoh ndonjë rrezik të shqipes nga zhargoni i të rinjve. Rrezik e problem jo të vogël përbëjnë disa mënyra të thëni të panatyrshme dhe të panevojshme,që po shtohen si sëmundje ngjitëse në ligjërimin e mediave, si p.sh. mëngjesin e së hënës, mbrëmjen e së shtunës, mesditën e së dielës etj. (në vend të formës së rregullt e për së mbari, përkat: të hënë në mëngjes, të shtunën në darkë ose në mbrëmje, të diel në mesditë etj.).

3. Po literatura që kanë në përdorim studentët në c'nivel është nga ana e rregullave dhe normave gjuhësore?

Gati të gjithë jemi kapluar nga dëshira për t’u dukur si të huaj, për të shkruar e folur sipas etnografisë së komunikimit “modern”,qoftë edhe kur kjo bie në kundërshtim me rregullat e mirënjohura të shqipes.Nuk kam pasur e nuk kam ndonjë kundërshtim me atë politikë, sepse, në thelbin e vet, ideja që shqiptarët të dinë sa më mirë anglishten dhe gjuhët e huaja të Evropës është e mirë, porse mendoj se do të ishte mirë që të dinin edhe gjuhët e fqinjëve, me të cilat realisht sot hanë bukë më shumë se një milion shqiptarë, në Greqi e në Itali, po edhe shumëkund tjetër në vendet e Evropës Perëndimore. Gjithashtu nuk mund të mos e them sot, sikundër nuk kam mënuar ta theksoj edhe disa herë të tjera: nuk më ka pëlqyer (dhe deri sa të marr frymë do të vijoj ta pohoj) se, ndërkaq, nuk i është dhënë kujdesi e vlerësimi që meriton gjuhës shqipe.

Disa nga emërtimet e reja për të jetësuar shndërrimet e prirjen drejt modernizimit të studimeve universitare kanë sjellë edhe shumë terma të huaj të panevojshëm, shumë slogane e mënyra të thëni të huaja ose të kalkuara keq prej anglishtes, të papërshtatshme për natyrën e morfosintaksës së shqipes. Kështu, dega u bë department, jetëshkrimi u bë cv dhe curriculum vitae, që, përveç të tjerash, si latinizëm ka edhe dy vështirësi shqiptimore problematike për shqipen: a)ae e lat. duhet të shqiptohet me e të gjatë, si rosae, puelae etj.dhe këtë shumica nuk e di dhe e lexon ashtu si shkruhet; b)theksimi në rrokjen e dytë (mbi i-në: curriculum) apo në rrokjen e fundit (mbi u-në: curriculum). Po ashtu bachelor, që, në mos tjetër, duhej të ishte shkruar e thënë ashtu si thuhej para Çlirimit, pra bakolaureat ose gjysmëlaure. Edhe master, që me aq “gëzim” e kemi përqafuar si term i gradimit “modern”, nuk është tjetër veçse mjeshtër e shqipes, prej po të njëjtës rrënje latine: master.
Në shumë prej librave shkollorë, si dhe në botime të tjera, po shtohen fjalt` e termat e huaj q` mund t` thuheshin edhe shqip, si kurrikula, sistemi kurrikular, skema klluster, informacioni selektiv, komponenetet, diversifikimi rajonal,vlerësimi internal dhe eksternal, komuniteti, fasilitetet, karta e studentit, inseroj, mobiliteti interuniversitar, kontemporane, uniforme, eksperiencë, frustracion, dominuese, post-adoloshente, autonomi financiare, support e suportim, fokusoj, komuniteti akademik, sistemi competitive, dilemë etj.

Nuk po kërkojmë qëndrime pastruese të skajshme, nuk po flasim për “purizëm” gjuhësor, nuk pot themi të shkruajmë dhemasë a dhematje për gjeometri, as dheshkronjë për gjeografi, natyrisht as gjithëmësime për universitet, sikundër patën ideur e ëndërruar Rilindasit e mëdhenj, por, së paku një qëndrim normal gjuhëruajtës e gjuhëmbrojtës universitetet duhet ta kenë si detyrë të përhershme. Pedagogët, jo vetëm ata që merren me gjuhësi e filologji, por të gjithë sa jemi, të cilësdo degë a disiplinë shkencore, ruajtjen dhe mbrojtjen e gjuhës shqipe duhet ta kemi njësoj detyrë e peng nderi.

4. C'mendim keni per literaturën me gabime ortografike (nuk flas per 2-3 gabime,por per atobotime që janë të mbushura me gabime ortografike, sintaksore dhe kuptimore)?

Ka shumë gabime e thyerje të palejueshme të normës drejtshkrimore në botimet universitare, në tekstet dhe doracakët e ndryshëm, ka shumë libra të përkthyer ndonjëherë me ngut dhe me mungesa të pafalshme, aq sa, ndokush, me të drejtë i ka ironizuar me cilësimin ad hoc “përckthime”.

Bëhen shumë veprimtari shkencore e studimore, botohen edhe materialet përkatëse të tyre. Për fat të keq, shumica e tyre nuk shpëtojnë nga gabimet, ndonjëherë edhe të rënda, gabime drejtshkrimore e sintaksore si dhe me leksik të papërpunuar e të pakrehur. Po bëhet si “modë” të shkruarit me shkronjë të madhe të vargjeve të gjata të fjalëve, që nuk përbjnë një emërtim të përveçëm dhe, si të tilla, nuk ka pse të shkruhen me shkronjë të madhe.
Ndërkaq, nuk mund të mos e vëmë re se, tashmë, ka edhe një kategori pedagogësh, kryesisht të rinj, por jo vetëm, që, duke qenë nën trysninë dhe modelin e gjuhëve të huaja, posaçërisht të anglishtes, kanë filluar të mos e ndiejnë (ose ta ndiejnë gjithmonë e më pak) se shqip duhet p.sh. Tiranë, 2009 (dhe jo Tirana 2009), vizita e Bush-it (dhe jo vizita e Bush), njësoj siç thuhet normalisht: vizita e Berishës (dhe jo vizita e Berisha), vizita e Thaçit (dhe jo vizita e Thaçi).

Në fushën e drejtshqiptimit, natyrisht, përveç shqiptimit e leximit në mënyrë gati analfabete, ndeshim edhe prirje të dëmshme, që, ndoshta, po të veprojmë me ngut e forcë, mund t’ua presim turrin. Nga më të shëmtuarat, por edhe nga më të mundshmet për t’u përgjithësuar, është prirja veskeqe për të shqiptuar shkronjat e alfabetit të shqipes sipas mënyrës së gjuhëve të huaja, sidomos duke imituar spellingun e anglishtes dhe të italishtes. Ka një jetë që shqiptarët ishin mësuar të thoshin FBI-ja, njësoj si KKB-ja, OKB-ja, SMT-ja etj., mirëpo folëset dhe folësit e disa prej mediave të sotme elektronike (radio, televizione dhe reklama) kanë filluar t’i “modernizojnë” këto shqiptime dhe, shpesh e më shpesh, po dëgjojmë të shqiptohen: eFBiaI, XhiDiPi, BiBiSi dhe, sidomos, e urryera CiVi.

Prirja për ta shqiptuar u-në e huazimeve si në angloamerikanishten.

Gjithmonë e më dendur në vend të klub në radiotelevizionet tona, po edhe përtej tyre, pra edhe në mjediset universitare, ka bulëzuar prirja për ta shqiptuar jo sipas traditës shqiptare, por sipas anglishtes dhe kemi: kllëb (p.sh. vodafon kllëb) dhe një farë radioje që shqip do të ishte Klubi FM na e “servirin” të modernizuar në Kllëb eFeM. Po të vazhdojë kjo “stuhi” anglofile, nuk do të jetë e largët dita kur, edhe Klubin e Selanikut do të na duhet ta shqiptojmë të “modernizuar” në Kllëbi i Selanikut, ndërsa për fjalën Republikë e republikan, me siguri, duke ecur pas shqiptimit te PUB > Pab, do t’u duhet shqiptarëve të thonë edhe Repablika, Partia Repablikane etj. dhe, pa dyshim, edhe mobajllizim e mobajllizohem.

Tiranë, 11 maj 2009