Wednesday, December 19, 2012

Libri "Kujtime" i Zt. Alfred Moisiu (Botimet Toena, 2012)


Zonja dhe zotërinj,

Pse dola sot të flas në një log burrash të shquar, kryesisht politikanë e politologë, historianë, analistë, publicistë dhe botues të shquar dhe, mbi të gjithë, dy ish-Presidentë të Republikës:

Shkëlqesia e Tij, prof.dr. Rexhep Mejdani dhe, Shkëlqesia e Tij, zoti Alfred Moisiu, autori që na ka mbledhur sot në këtë tubim të bukur e me rëndësi.

Shumë nga ata që më njohin, ndoshta, edhe mund ta pyesin veten: “Ç’do një gjuhëtar këtu? Mos ka lajthitur?!”

Jo, zotërinj, lajthitur nuk kam dhe ju siguroj se dola këtu, jo vetëm për ta falënderuar autorin që më ftoi në këtë përurim, jo vetëm për t’i shprehur lavde të merituara dhe fjalë miradije Presidentit Moisiu, -sigurisht edhe këtë do ta bëj dhe ndjehem i nderuar që më jepet rasti ta shpreh vlerësimin tim shumë të lartë për shkrimtarinë e tij, në një tubim kaq meritor, si ky i sotmi,- por, së pari, dola për ta falënderuar z.Moisiu për qëndrimin e tij të shpallur e të lëvdueshëm ndaj gjuhës shqipe si autor librash, po edhe për mbrojtjen e gjuhës standarde dhe anësimin e tij të vyer ndaj gjuhësisë dhe gjuhëtarëve shqiptarë, pikërisht ashtu si i ka hije një personaliteti të lartë e figure të shquar të shtetit dhe kombit shqiptar.

Si Kryetar i Shtetit për pesë vjet radhazi, z.Alfred Moisiu, ka dhënë shembullin më të plotvlershëm të shtetarit dinjitar, i cili në çdo shkrim, fjalim a ligjërimtij zyrtar ka gjakuar të zbatojë sa më mirë normat e shqipes së shkruar, prandaj, sa herë ka qenë rasti, por sidomos kur shikojmë se sa keq nëpërkëmbet shqipja nga disa zyrtarë të lartë, kam përmendur rolin e zotit Moisiu dhe, madje, kam shkruar shprehimisht në faqet e një kumtese e në një prej librave të mi:

Ashtu siç është i pashëm dhe i hijshëm, i mbajtur dhe i veshur sikundër i takon statusit zyrtar që ka si President i Republikës, ai flet edhe me gjuhë të përpunuar dhe i zbaton në mënyrë shembullore rregullat e drejtshkrimit, jep shembullin e modelin e vlerësimit të kulturës gjuhësore dhe normave të shqipes standarde si shenjë e njësisë dhe unitetit të kombit tonë”.

Por, këto që thashë, mund të tingëllojnë si fjalë të përgjithshme dhe të palidhura me librat e tij. Do t’ju bind se ky Burrë i Madh i Kombit tonë, edhe në librat (e me librat) e tij që kemi në dorë, i ka dëshmuar konkretisht dhe katërcipërisht anësimin, vlerësimin dhe lartësimin e gjuhës shqipe. Po përmend, së pari, sa shkruan ai në faqen 77 të vëllimit të dytë, një faqe që vlen më shumë se të gjitha faqet e nxira nga dhjetëra zyrtarë të marra së bashku, dhe po lejohem ta lexoj:

Krahas njohjes me teknikën, duhej menduar mirë edhe terminologjia që do të përdorej. Për ta pasur më të lehtë përvetësimin, mendova të përdoreshin sa më pak fjalë të huaja. Gjithmonë më ka pëlqyer dhe përherë më pëlqen të flas dhe të përdor në të shprehur fjalë të gjuhës shqipe. Kështu, duke biseduar me officerët, hap pas hapi, vendosëm emërtimet e reja; disa duke i huazuar nga terminologjia e marinës, që përdoreshin në vendin tonë, ndërsa disa i sajonim vetë, duke u përpjekur që të kishin një kuptim sa më të plotë në gjuhën shqipe. Në punë e sipër krijoheshin edhe momente humori. Një ditë, duke biseduar rreth kësaj teme, iu thashë oficerëve që jo gjithçka mund të emërtohet në gjuhën tonë, sepse mund të dalin emërtime qesharake. Kështu, iu tregova një rast, se si në vitin 1944 në Tiranë, një grup intelektualësh morën një nismë për shqipërimin e emërtimeve të mbartura nga gjuhë të huaja. Nismëtarët e kësaj pune arritën deri në banalizim të fjalëve, duke emëruar automobilin “katërrotësh vetëlëvizës”. Sigurisht që një shqipërim i tillë ishte qesharak. Patjetër që gjuha duhet ruajtur, sepse sot, te ne ka një trend të çuditshëm, sidomos nga politikanët, që përdorin vend e pavend e me shumicë fjalë të huaja, të cilat i kanë sinonimet e tyre në gjuhën tonë dhe këtë gjë e bëjnë më tepër për të treguar diturinë e tyre. Jo vetëm kaq, por kohët e fundit po vihen re disa tendenca për të ndërhyrë në mënyrë brutale në ”Drejtshkrimin e gjuhës shqipe”. Kjo bëhet, gjoja për të shmangur vendimet e marra në vitin 1972 në Kongresin e Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe, duke i quajtur ato vendime si komuniste. Në përfundime të tilla mund të arrihet vetëm nga presioni që mund të bëjnë politikanë jonormalë gjykimin se “gjithçka që vjen nga e kaluara duhet ndryshuar”. Zoti e ruajt këtë vend nga budallallëqe të tilla, të cilave iu duhet kundërvënë fuqishëm!” (f.77)

Së dyti, kësaj që thotë vetë autori do t’i shtoj edhe dy “rrëfenja” që, në këtë rast, janë pikërisht si qershia mbi tortë:

Disa javë më parë, kur autori merrej me ndjekjen e shtypit të vëllimit të tij më të ri, më ka marrë në telefon nga zyrat e Shtëpisë Botuese “Toena” për të më pyetur si duhen shkruar shkurtesat e tipit OSBE-së, SHBA-së, UNRRA-s, NBU-së etj., sepse nuk donte të lejojë asnjë rast, sado të vogël, të mospërputhshëm me normat e sotme të standardit.
Kjo “vogëlimë” në dukje, ka rëndësi themelore, të nderuar të pranishëm, sepse tregon madhështinë dhe seriozitetin e një burri shteti, i cili nuk lëshon pe as në dukuri të vogla drejtshkrimore, ndërsa te ne, sikundër nuk kam mënuar ta pohoj e ta kritikoj, për turp të dheut, ka ndodhur që deri në prerjen e monedhave të shtetit ka pasur gabime drejtshkrimore.

Së treti, dhe me këtë do ta mbyll, presidenti Moisiu, ndjek me shumë shqetësim qëndrimin e pamirë të shoqërisë së sotme ndaj gjuhës, i mbështet gjuhëtarët që e mbrojnë dhe na inkurajon deri për bisedat në TV. Po ju citoj vetëm një prej mesazheve të Tij të kohëve të fundit, ku ai më shkruante mbas një bisede time në një nga kanalet televizive:

Ju ndoqa me vëmëndje. Keni kapur një problem vital për gjuhën shqipe, që rrezikohet nga padija dhe politika.Alfred Moisiu

Por, nuk mund ta mbyll me kaq, aq më tepër se, rasti i sotëm, kur flitet për librat e tij, kërkon të sjell edhe ndonjë shembull nga shkrimtaria e tij. Dhe kjo është, ndërkaq, si ”fisheku për ujk”, siç do të thoshin gjahtarët e Mbishkodrës sime.

Në f.95-96 zoti Moisiu shprehet edhe për rolin e gjuhëve të huaja dhe posaçërisht të anglishtes. Po lexoj “diagonal” vetëm një pjesë (fundin e f.95 dhe fillimin e f.96), ku ai pohon se njohjen e gjuhës së huaj e konsideron një pasuri.

Në një takim, midis të tjerash, i pyeta oficerët se kush dinte gjuhë të huaja. Dy prej tyre më thanë se kanë njohuri për gjuhën angleze. Më erdhi mirë që kishin pasion për studimin e gjuhëve të huaja, pasi njohjen e gjuhës së huaj, e konsideroj një pasuri. Më këtë rast dëshiroj të tregoj historinë time të mësimit të gjuhës angleze…” dhe, aty, gjithashtu, është një nga pjesët e bukura të librit, ku autori tregon se, asokohe,”dëshirën e pengonte rregulli,se oficerët nuk mund të mësonin gjuhë të huaja pa lejen me shkrim nga ministri i Mbrojtjes”. (f.96)

Lidhur me këtë fragment, po edhe me disa raste të tjera që shpallen në libër, desha të shfrytëzoj rastin dhe të ndalem në një kritikë ndaj qëndrimeve të pamira, të pabukura dhe të papërgjegjshme, që nuk kanë munguar në burokracinë shtetërore shqiptare, kur, pa qenë as rasti as nevoja, flitet në gjuhë të huaja e jo në gjuhën shqipe, në zyrat e shtetit e në mjediset ku duhej me doemos të flitet shqip. Përkthyes kemi pasur e kemi shumë, madje mendoj se kemi edhe shumë të mirë, prandaj sa herë është e nevojshme, përkthimin le ta bëjnë specialistët dhe të mos lodhen më kot shtetarët. Thashë “të mos lodhen”, për ta zbutur pakëz kritikën time, por, menjëherë u pendova, sepse më erdhën në mendje vargjet e viganit të letrave shqipe, Atë Gjergj Fishtës, i cili, qysh në kohën e vet shfrynte me force, kundër atyre që duan të tregojnë sa të ditur janë me anën e gjuhëve të huaja:

Po edhe atij, mallkue i qoftë po goja,
qënë gjuhë të huaj kur s’asht nevoja, flet
e të vetën len mbas dore!”.

Edhe lidhur me këtë vështirësi e përgjegjësi të përkthimit, libri i zotit Moisiu, gjithashtu, na jep një “rrëfenjë” domethënëse në f.36 të vëllimit të dytë. (Po lexoj vetëm “palcën” e fragmentit):

Kur iu dha fjala atasheut ushtarak rus, dola afër tij në podium dhe, me bisht të syrit, përpiqesha të shikoja tekstin e shkruar që ai mbante përpara. Ai filloi të fliste me fraza të gjata, ku disa herë u detyrova t’i kujtoja se ishte radha ime për përkthim. Kështu, unë përktheja kur atij i mbushej mendja të pushonte. Ndonëse ishte një ditë e ftohtë shkurti, për të qenë sa më korrekt me përkthimin, nga sikleti djersita.”

Dhe krejt së mbrami, për ta mbyllur këtë fjalë timen, jo pse nuk kam më për të thënë, por për të mos ju lodhur më tej, po pohoj edhe sa vijon:

Libri “Kujtime” i z.Alfred Moisiu lexohet me ëndje, ka jetë e shpirt njeriu, ka elemente të bukura shkrimtarie, ka fakte e citime të dorës së parë e mbresëlënëse, ka onomastikë të pasur sa për të shkruar një studim doktorature rreth saj, sidomos emra dhe shpjegime që të mahnisin, po edhe që nuk idinim, si p.sh. për toponimi Çuka e Frëngut diku te Qafa e Gjerprit, duke sjellë edhe shpjegimin se “i ka mbetur nga që aty ishin kryer beteja të ashpra midis Ushtrisë Franceze dhe asaj Austriake gjatë Luftës së Parë Botërore” (Vëll.II, f. 84), ose sa shkruan lidhur me ndonjë intimitet antroponimik, si p.sh.vënia e emrit të vajzës së tij, Rubenës (f. 24 ); citimet e shumta, të sakta dhe autentike, përzier edhe me elemente të bukura të etnografisë së ligjërimit e të slloganeve të kohës (si.p.sh.”shfaqje të huaja”, “ushtria e popullit ushtar” (f.73) çun Tirane (f.106, kur flet për Spiro Mëhillin), të cilat unë i vlerësoj, jo pse janë të tilla (=të bukura), por sepse janë të Tijat.

Dihet se shumica e librave të burrave të shtetit ,që kanë titullin “Jeta ime” (angl.My live”) vetëm firmën dhe idenë e kanë të vetën, sepse mielli e brumi janë nga “autorë në hije”.

Zoti Moisiu na ka vënë përpara vëllimet e tij, të shkruara me dorën e Tij, por mbi të gjitha me dijet e tij të sigurta e të shumta, me profesionalizmin dhe nderin e Tij dhe çiltërsinë dhe me zemrën e Tij, prandaj unë këtu, dola që ta uroj solemnisht, me një shprehje që në Malësinë tonë të Mbishkodrës, përdoret vetëm për këngëtarët e shquar e fjalëbukur: Ju këndoftë zemra!

Urime të sinqerta për librat, zoti President.

Dhëntë Zoti që shembulli Juaj të ndiqet edhe nga të gjithë shtetarët dhe zyrtarët e tjerë shqiptarë!

Prof.dr.Gjovalin Shkurtaj
Akademik i asociuar
Anëtar i Këshillit Ndërakademik të Gjuhës Shqipe

Tiranë, 19. 12. 2012